Update: 14.06.2013

Studenci i Bismarck

Jak doszło do związku pomiędzy Bismarckiem a znaczną częścią niemieckich studentów, który doprowadził do kultu „Starego Kanclerza” Rzeszy, a w końcu do budowy kolumn Bismarcka?

Niniejszy artykuł obejmuje okres od nawiązania pierwszych kontaktów z Księciem do momentu ogłoszenia konkursu na projekt kolumny, po śmierci Bismarcka 30.07.1898.

W 1890 roku kanclerz Rzeszy, Otto von Bismarck, został odwołany ze swego urzędu przez młodego cesarza Wilhelma II. Książe z urazą powrócił do swej starej posiadłości w Friedrichsruh, nie dystansując się w następnych latach od publicznej krytyki młodego imperialnego cesarza.

Według Lothara Wachtana Bismarck widział w cesarzu Wilhelmie II. dyletanta, któremu chciał zadać polityczną i moralną klęskę, prowadząc przeciw niemu kampanię pod hasłem „Walka geniusza przeciwko ważnemu aktorowi państwowemu”. Bronią Bismarcka była rosnąca popularność po jego dymisji, którą chciał wykorzystać do swoich celów. Niebawem został bohaterem, co zauważył już podczas pierwszej wizyty w Bad Kissingen w 1890 roku, gdy powitano go owacjami.

Również znaczna część niemieckich studentów należała do wielbicieli Bismarcka. Krótko przed jego 78. urodzinami, 01.04.1893, Burszostwo Alemannia z Bonn postanowiło tę rocznicę uroczyście uczcić.

Kronikarz Burszostwa Alemannia Bonn, A. Zündorff, donosił o narodowym i patriotycznym entuzjazmie członków Burszostwa dla Otto von Bismarcka.

Patriotyczni bońscy studenci przypisywali „Staremu” Kanclerzowi Rzeszy na podstawie jego zasług „trzy cechy niemieckiego charakteru narodowego […]: honor, wolność, ojczyzna”.

Burszostwo Alemannia Bonn wybrało podczas narad delegację i zaplanowało osobiście wręczyć Księciu w dniu jego urodzin kosztowną teczkę z pozłacanymi okuciami, która zawierała 30 oprawionych kartek z podpisami studentów i dedykację.

W odpowiedzi na zapytanie w tej sprawie, Burszostwo Alemannia Bonn otrzymało odpowiedź z Friedrichsruh, że Książe Bismarck cieszy się i będzie mógł przywitać delegację. Bońscy studenci wraz z delegatami innych związków wybrali się do posiadłości Bismarcka w Friedrichsruh dnia 01.04.1893. Delegacja została miło przyjęta przez kanclerza.

Książe podziękował studentom po przemówieniu A. Zündorffa i sam również wygłosił mowę akcentując: „Jestem syty zaszczytami i odznaczeniami, do jakich człowiek może dążyć w życiu, ale nie jest mi obojętne, co się będzie mówić o mnie po mojej śmierci”.

To osobiste przyjęcie wywarło na studentach ogromne wrażenie, którzy jeszcze bardziej zaczęli poważać Bismarcka.

W następnym okresie rozważano, aby w 80. urodziny Księcia, w roku 1895, przeprowadzić wiec, w którym uczestniczyliby studenci wszystkich uniwersytetów i szkół wyższych i podczas którego wspólnie uczciliby Bismarcka.

Na apel z dnia 17.10.1894, wzywający do zebrania studentów, wiele związków studenckich, za wyjątkiem studentów katolickich, odpowiedziało entuzjastycznie.

Studenci postanowili powołać Centralny Komitet Planowania Uroczystości Honorowych, do którego powinny należeć wszystkie niemieckie szkoły wyższe.

Na zwołanym w Berlinie w dniu 15.12.1894r. zebraniu przedstawicieli niemieckich uniwersytetów wybrano Komitet Niemieckich Studentów, a przewodniczącemu Aleksandrowi Pflügerowi (Alemannia Bonn) powierzono przygotowanie zaplanowanej hołdującej podróży.

W tej sprawie ponownie zwrócono się z zapytaniem do majątku we Friedrichsruh, skąd przyszła pozytywna odpowiedź.

Otto von Bismarck entuzjastycznie przyjął zapytanie komitetu i zaprosił Aleksandra Pflügera oraz Roberta Otzena (prof. Wyższej Szkoły Technicznej w Hanowerze) na rozmowę wstępną, do której doszło 5. marca 1895r. Księciu podarować miano „kredens ze szlachetnego drewna” z emblematami i godłami uniwersytetów oraz emaliowym wizerunkiem Bismarcka.

Pomimo kilku różnic zdań wśród studentów, udało się nakłonić prawie wszystkie uniwersytety i szkoły wyższe do udziału w hołdującej podróży. Ostatecznie w drogę do Friedrichsruh wybrało się 5250 studentów.

Ze wszystkich zakątków Rzeszy do Aumühle wyruszyły pociągi specjalne z uczestnikami przedsięwzięcia. Delegacja studentów (każdej szkole wyższej wolno było wyznaczyć jednego delegata) miała złożyć hołd Księciu.

Wobec powszechnemu hołdowaniu Księcia w dniu jego 80. urodzin nie obyło się również bez licznych protestów ze strony kościoła katolickiego i socjaldemokratów. Podczas zebrania berlińskiej rady miejskiej 56 głosami sprzeciwu wobec 34 głosów za, odrzucono propozycję magistratu złożenia gratulacji „Staremu Kanclerzowi”. Również Niemiecki Reichstag wyraził swój sprzeciw 163 głosami wobec 146 głosów przychylnych złożeniu życzeń.

Także katoliccy studenci poddali krytyce hołd uniwersyteckich kolegów.

Z drugiej strony Otto von Bismarck w swe 80. urodziny został mianowany honorowym obywatelem aż w 394 miastach. W dniu tym odsłonięto przynajmniej 12 kamieni ku czci Bismarcka (m.in. w Hamburgu - Wandsbek i przy pomniku Hermanna w Detmold) oraz posągów Bismarcka w Lipsku (z gipsu) i Krefeld (w tym przypadku już 31. marca 1895r.).

Obojętni wobec prowadzonej w prasie gorącej dyskusji na temat hołdom składanym Bismarckowi, przybyli na miejsce studenci podążyli sprzed dworca w Aumühle w sposób uporządkowany i zwarty do rezydencji Księcia.

Tysiące zachwyconych studentów stanęło przed posiadłością we Friedrichsruh. Po wręczeniu przez delegację prezentu i wygłoszeniu okolicznościowego przemówienia, długą i owacyjną mowę wygłosił na balkonie swej posiadłości Bismarck.


Boński kronikarz Burszostwa Alemannia podkreślił znaczenie tej wizyty dla studentów w następujący sposób: „Dla niemieckich studentów data 01.04.1895 oznaczać będzie początek nowej epoki. Po raz pierwszy od czasu święta Wartburgu z 1817r. uwydatniona została ona w wielkim stylu patriotyczną manifestacją”.

Po śmierci Bismarcka 30.07.1898 prawie na wszystkich niemieckich uniwersytetach odbyły się uroczystości żałobne, aby opłakiwać „Tego Największego w stuleciu”, względnie „Bożyszcza niemieckiej młodzieży”. W ten sposób burszostwo wystylizowało mit Bismarcka. Jednocześnie wysunięto myśl, aby młodzież akademicka oddała szczególny hołd budowniczemu Rzeszy Niemieckiej. Prawie każda wyższa uczelnia miała własną idee. Te jednak nie zostały przedstawione opinii publicznej.

Burszostwo Alemannia Bonn ponownie wysunęło propozycję zebrania wszystkich uniwersytetów celem dalszych wspólnych przedsięwzięć.

Na podstawie dobrych doświadczeń sprawdzonych podczas hołdującej podróży w 1895r. jako miasto kongresowe wybrano Hamburg. Bońscy studenci planowali „spowodować zjednoczenie wszystkich niemieckich studentów i powołać do życia sposób czczenia Bismarcka, który byłby naprawdę godzien wielkiego kanclerza”.

Na początku zimowego semestru 1898/1899 na wszystkich uniwersytetach umieszczono na czarnych tablicach ogłoszeń odezwę. Przedstawiono w niej propozycję: „Niemieccy studenci poświęcają wielkiemu kanclerzowi rzeszy stałą rocznicę”. Bońscy studenci wskazali na zwołane zebranie w Hamburgu, gdzie mogliby zadecydować i omówić szczegóły propozycji, o których odezwa nie wspominała.

Krótko przed opublikowaniem apelu do bońskich studentów zwrócił się akwizgrański rzeźbiarz Christian Lehr junior z propozycją zrobienia serii pomników. Studenci przyjęli tę propozycję z zachwytem. Jego planem nie było postawienie jednego monumentu, lecz w możliwie jak największej ilości miejsc kamieni pamiątkowych, w tej samej i skromnej formie z trwałego materiału, „ze szczytów, których w zaplanowane rocznice powinny płonąć potężne płomienie ognia do późna w nocy”.

Do tego przedsięwzięcia bońscy studenci chcieli przekonać nie tylko przedstawicieli niemieckich studentów, lecz także „cały naród niemiecki, wszystkie miasta i gminy”. „Wszędzie w niemieckiej ojczyźnie wznosić Kolumny Bismarcka”. Bońskich studentów poparli w tym mieszkańcy Bonn o przekonaniach narodowych, wielbiciele Bismarcka oraz docent nieetatowy, dr Pflüger z Bonn.

Niezależnie od już podjętych decyzji podczas zebrania w Hamburgu powołano wszędzie mężów zaufania i w krótkim czasie zebrano porzez fundusz agitacyjny 12.000 marek.

W połowie listopada 1898 zwołano w Hamburgu zebranie reprezentantów, które zaplanowane było wcześniej na dzień 03.12.1898. i które odbiło się głębokim echem.

W zebraniu uczestniczyli reprezentanci uniwersytetów w Berlinie, Bonn, Wrocławiu, Erlangen, Freiburgu, Getyndze, Greifswaldzie, Halle, Heidelbergu, Jenie, Kiel, Królewcu, Lipsku, Marburgu, Münster, Rostoku, Strassburgu, Tübingen i Würzburgu. Brakowało jedynie przedstawicieli uniwersytetów w Gießen i Monachium (ten ostatni zgłosił swój akces po fakcie).

Politechniki reprezentowali przedstawiciele z Akwizgranu, Berlina, Braunschweig, Darmstadt, Drezna, Hanoweru, Karlsruhe, Stuttgartu. Brakowało przedstawicieli politechniki monachijskiej. Oprócz tego udział w zebraniu wzięli delegaci Akademii Górniczej w Berlinie i Freiburgu oraz Wyższych Szkół Weterynaryjnych w Berlinie, Dreźnie i Hanowerze.

Po długich naradach wnioski bońskich studentów zostały zaakceptowane:

  1. Za dzień pamięci Bismarcka ustalono datę 1. kwietnia. Akademicką rocznicę Bismarcka wyznaczono dzień 21. czerwca, dzień przesilenia letniego (podstawą tej decyzji był fakt, że 1. kwietnia regularnie przypadały ferie międzysemestralne).
  2. Ze środków związku studentów powinny zostać wzniesione dwie Kolumny Bismarcka, we Friedrichsruh i Strassburgu.

Napisano również patetyczny apel do narodu niemieckiego, który krótko po zjeździe został rozesłany do niemieckiej prasy.

Studenci zwrócili się do znanego budowniczego, prof. Paula Wallota (twórcy m.in. budynku Reichstagu w Berlinie), który wyraził gotowość przeprowadzenie pod swoim kierownictwem konkursu na wzorcowy projekt Kolumny Bismarcka.

Więcej o tym konkursie na stronach:

Projekty

Galeria projektów (opis zdjęć w j. niemieckim)

Źródła:

- „Bismarck-Ehrung durch die Deutsche Studentenschaft“ („Czczenie Bismarcka przez niemieckich studentów“), Walther Hoffmann, wyd. Otto Peters, Heidelberg 1899

-
„Die Burschenschaft Alemannia zu Bonn und ihre Vorläufer“ („Burszostwo Alemannia i jego prekursorzy“), tom II: 1890 – 1924, Bonn 1925 (publikacja własna)

-
„Bismarcksäulen – Bismarcktürme“ („Kolumny Bismarcka – Wieże Bismarcka“), Michael Hacker w czasopiśmie akademickim Academicus, semestr letni 2002, str. 26-28

-
„Lexikon der Bismarck-Denkmäler“ („Leksykon pomników Bismarcka“), Sieglinde Seele, wyd. Michael Imhof, Petersberg, 2005

-
„Bismarcks Tod und Deutschlands Tränen – Reportagen einer Tragödie“ (Śmierć Bismarcka i łzy Niemiec – reportaże tragedii“), Lothar Machtan, wyd. Goldmann, Monachium, 1998


Tłumaczenie na język polski – Marek Mosoń, Wrocław