Update: 30.10.2014

Profesor Wilhelm Kreis
Wszechstronny artysta

Dzięki zwycięstwu w konkursie niemieckich studentów na kolumnę Bismarcka, w kwietniu 1899, po raz pierwszy doszło do realizacji architektonicznego projektu, zaledwie 26-letniego architekta Wilhelma Kreisa. Pomiędzy rokiem 1900 a 1911 w Rzeszy Niemieckiej wzniesiono łącznie 47 kolumn Bismarcka wzorowanych na projekcie "Zmierzch Bogów".

Wilhelm Kreis wygrał już wcześniej konkurs na Pomnik Bitwy Narodów w Lipsku swym projektem „Walkirie” w grudniu 1896, ale do realizacji ostatecznie wybrany został projekt architekta Bruno Schmitza (1858-1916) z Düsseldorfu.

Konkurs niemieckich studentów na kolumnę Bismarcka był początkiem wieloletniej kariery, urodzonego 17.03.1873 w Eltville nad Renem, architekta, który obok Paula Wallota należał do najważniejszych architektów niemieckich pierwszej połowy XX wieku. Niedługo po zakończeniu konkursu niemieccy studenci, w czerwcu 1899, zlecili mu kolejny projekt: projekt monumentalnego Pomnika Burszostwa (Burschenschaftsdenkmal) w Eisenach w pobliżu Wartburga.

W 1902 roku Wilhelm Kreis został wykładowcą na Wydziale Sztuki Dekorowania Wnętrz w Szkole Rzemiosła Artystycznego (Kunstgewerbeschule) w Dreźnie. Z powodzeniem brał udział w kilku wystawach sztuki, np. architektury wnętrza na Wystawie Światowej w St. Louis. Kreis należał oprócz architekta Fritza Schumachera i Hansa Erlweina do drezdeńskiej grupy artystów "Cech" (1906-1918). Towarzyski architekt utrzymywał kontakty z wieloma artystami i był przyjacielem m. in. pisarza Karola Maya, którego przygodowe opowieści wywarły na nim duże wrażenie. Karl May uwiecznił swego przyjaciela w osobie Younga Surehanda w "Winnetou IV". W powieści May’a Young Surehand, jako alter ego Kreisa, miał wznieść zmarłemu Winnetou ogromną statuę.

W 1906 roku Kreis został autorem projektu mostu Fryderyka-Augusta (Augustusbrücke) w Dreźnie, który dzisiaj nadal jest integralną częścią pięknej panoramy saksońskiego miasta.

Kreis 05.10.1907 został członkiem założycieli stowarzyszenia artystów „Niemieckiego Związku Twórczego”, który reprezentował nową rzeczowość i prostotę w formach architektonicznych, szczególnie w budowlach przemysłowych, odwracając się tym samym od starego formowania historyzmu. Kreis koncentrował się w coraz większym stopniu na budowlach technicznych, architekturze przemysłowej i administracyjnej.

Jednak budowa pomników pozostała zamiłowaniem architekta. Wzniesiono wiele pomników nagrobnych wg jego projektów. Architekt pozostał wierny także wieżom Bismarcka, dla jedenastu zleceniodawców wykonał własne projekty wież Bismarcka, np. w Jenie, Radebeul Górach Kyffhäuser, Szczecinie.

W 1908 roku Wilhelm Kreis z powodzeniem przyjął propozycję architekta Fritza Schumachera ubiegania się o stanowisko Kierownika Szkoły Rzemiosła Artystycznego (Kunstgewerbeschule) w Düsseldorfie, jako następcy Petera Behrensa, w której miał decydujący wpływ aż do wybuchu pierwszej wojny światowej. Skorygował kurs reformy swojego poprzednika, Petera Behrensa, otwierającej drogę do wielu zleceń. Uczniem Kreisa był m.in. rzeźbiarz i architekt Arno Breker, z którym utrzymywał przyjaźń przez wiele lat.

Od 1910 roku tworzył Kreis ogromne domy towarowe, takie jak np. domy towarowe Leonharda Tietza w Elberfeld i Kolonii (przekształcone w lipcu 1933 w Westdeutsche Kaufhof AG, dziś Galeria Kaufhof GmbH).

Aż do pierwszej wojny światowej należał Kreis raczej do bardziej konserwatywnych architektów i wykorzystywał style repertuaru klasycznego modernizmu, aby osiągnąć typowy dla niego patos nowoczesnej architektury.

Od 1920 do 1926 roku, jako profesor, wykładał Kreis na Wyższej Szkole Technicznej w Dreźnie.

W okresie weimarskim, zaangażował się w budowę wieżowca, który pod względem typu budowli zaliczał się do tradycyjnych monumentalnych budowli zabytkowych. Po zakończonej w 1924 roku budowie budynku „Wilhelm-Marx-Haus” w Düsseldorfie zaprojektował Kreis pierwszy wieżowiec w Rzeszy Niemieckiej. Jako rzeczoznawca i juror miał wpływ na organizowane konkursy budowy wieżowców. Był zdania, aby sensownie ograniczać wysokość budynków dla zachowania należytych proporcji, eliminując amerykańskie negatywne skutki, takie jak zniekształcenie obrazu miast i ograniczenie dotyczące transportu drogowego.

W 1924 roku zlecono Kreisowi przygotowanie ogólnego planu i stałych budynków pod wielką wystawę GESOLEI w Düsseldorfie. Kreis zaprojektował szereg budynków, takich jak Planetarium (obecnie Tonhalle), Honorowy Dziedziniec z Muzeum Sztuki, Muzeum Przemysłu i restaurację z nadreńskimi tarasami. Wystawa GESOLEI (skrót od Gesundheitspflege - Soziale Fürsorge – Leibesübungen), po polsku: Opieka Zdrowotna – Opieka Socjalna - Ćwiczenia Fizyczne), która odbyła się latem 1926 roku w Düsseldorfie, było bardzo udaną wystawą poświęconą zdrowiu. Wystawę odwiedziło ponad 7,5 mln zwiedzających. Budynki wystawowe zostały obecnie częściowo przebudowane i używane są dzisiaj jako muzea czy miejsca imprez (sal koncertowa Tonhalle).

Od 1925 Kreis powoli otwierał się na modernizm w architekturze, ale opowiadał się za redukcją do tego, co niezbędne i był przeciwny twórczemu efekciarstwu. Typowymi przykładami umiarkowanego modernistycznego języka projektowego są jego projekty budynku dworca w Miśni (1927-1928) i banku komunalnego w Bochum (1925-1928).

Jesienią 1926 roku został powołany na stanowisko Dyrektora Okręgowego Wydziału Architektury Akademii Sztuk Pięknych (Architektur-Abteilung der Dresdner Kunstakademie) w Dreźnie. Ze względu na wielki sukces, przede wszystkim wystawy GESOLEI w Düsseldorfie, powierzono mu w szczególności budowę nowego budynku Niemieckiego Muzeum Higieny (Deutsches Hygiene-Museum), który został otwarty w 1930 roku.

Jego otwarcie na modernistyczne formy projektowania przyczyniły się do zamówień od dużych przedsiębiorców żydowskich takich jak Tietz, jak również jego krewnych i artystów żydowskich. Od roku 1933 zaczęło to przyprawiać go o zgubę przedsiębiorczości. Do 1935 roku 60-letni architekt nie otrzymywał od narodowych socjalistów żadnych zamówień. Stracił swoje urzędy na Uniwersytecie w Dreźnie i Przewodniczącego Związku Niemieckich Architektów (Vorsitz des Bundes Deutscher Architekten), który piastował od roku 1926 roku.

W 1936 roku został ogłoszony konkurs na budowę Dowództwa Lotniczego w Dreźnie, do którego Kreis nie został dopuszczony. Dopiero, gdy jury zaczęło domagać się jego bezpośredniego udziału, został poproszony o wykonanie projektu, który jednogłośnie wygrał. Kreis został dzięki temu zrehabilitowany a swoją pracę oddał do dyspozycji brązowym władcom. Albert Speer powołał go w 1938 roku do planów Wielkiego Berlina, w 1941 roku został generalnym radcą budowlanym niemieckich cmentarzy wojennych, a tym samym przedstawicielem urzędowej architektury III Rzeszy. Kreis zaprojektował teraz szereg pomników chwały, cmentarzy wojennych i ogromnych mauzoleów, częściowo również dla innych architektów. Z tych wielu planowanych obiektów w kraju i za granicą w rzeczywistości powstało niewiele.

W 1944 roku w zawierusze wojennej przeniósł się Kreis (od 1943 roku prezes Izby Sztuk Pięknych Rzeszy) do Leutstetten koło miejscowości Starnberg. W tym samym roku został umieszczony przez Hitlera na tak zwanej „Liście obdarzonych łaską Bożą” („Gottbegnadeten-Liste”), która w końcowej fazie II wojny światowej oszczędziła go od służby wojskowej, jako jednego z 1.041 nieodzownych artystów.

Po zakończeniu II wojny światowej został sklasyfikowany w procesie denazyfikacji jako "bierny uczestnik". Zanim przeniósł się w 1947 roku do swojego siostrzeńca do Bad Honnef, zakwaterował się tymczasowo w Starnbergu. Będący w dobrej kondycji zdrowotnej architekt, który od czasu wygrania konkursu na kolumnę Bismarcka zawsze był ekonomicznie dobrze ustawiony, teraz stracił podstawę egzystencji.

Od 1948, po okresie wyrzeczeń w pierwszych latach powojennych był w stanie, w szczególności ze względu na dobre kontakty z innymi artystami i reputacji jego słynnych budynków, aktywnie uczestniczyć w planowaniu budownictwa mieszkaniowego w Düsseldorfie i Essen. W latach 1951-1952 zaprojektował Krajowy Bank Centralny w Dortmundzie. Aż do 1954 roku projektował liczne domy i był zaangażowany w odbudowę budynków zniszczonych podczas wojny.

Z okazji 80. urodzin w 1953 roku nadano Kreisowi Wielki Krzyż Zasługi Orderu Zasługi Republiki Federalnej Niemiec.

W dniu 13.08.1955 82-letni architekt zmarł w wyniku upadku ze schodów w Bad Honnef.

Wilhelm Kreis należał już przed pierwszą wojną światową do wiodących architektów niemieckich. Kolumnami Bismarcka przeforsował nowy typ zabytku architektonicznego na cześć Bismarcka i spopularyzował go. W Republice Weimarskiej zbudował, obok pierwszego niemieckiego wieżowca, Niemieckie Muzeum Higieny w Dreźnie i jako Prezes Stowarzyszenia Architektów Niemieckich reprezentował przez szereg lat niemiecką społeczność architektów. W Trzeciej Rzeszy, jako generalny radca budowlany, projektował monumentalne pomniki. W początkowym okresie Republiki Federalnej Niemiec brał udział w odbudowie.

We wszystkich czterech formach rządu Wilhelm Kreis był architektem odnoszącym sukces. Miał dobre wyczucie stosunków społecznych i brał udział w licznych konkursach jako kandydat i juror. Przedstawione w sposób naukowo-historyczny nowe lub przekształcone elementy architektoniczne udało mu się jako architektowi harmonijnie spoić w jedną całość. Jego tendencje zmian zależały od ówczesnych konstelacji społecznych, a jego projekty, za wyjątkiem kilku prac stworzonych po II wojnie światowej, powstały pod wpływem klasycystycznie- monumentalnych myśli zasadniczych.


Wykaz Wież Bismarcka według projektu profesora Wilhelma Kreisa

Lp.

Miejscowość

Kraj / Land

Otwarcie

Zachowana

Wysokość

Koszt/DM

1

Greifswald

Mecklenb.-Pom. Przed.

23.06.1900

tak

10 m

9.000

2

Markneukirchen

Saksonia

15.07.1900

tak

14 m

17.000

3

Zehdenick

Brandenburgia

02.09.1900

tak

14 m

8.000

4

Landstuhl

Nadrenia-Palatynat

1900

tak

19 m

27.000

5

Bonn-Gronau

Nadrenia Pn.-Westfalia

18.01.1901

tak

13 m

20.300

6

Słubice

Polska

01.04.1901

nie

14,5 m

11.000

7

Bad Ems

Nadrenia-Palatynat

10.05.1901

tak

12,5 m

11.000

8

Kirn

Nadrenia-Palatynat

12.05.1901

tak

12 m

10.000

9

Rostock

Mecklenb.-Pom. Przed.

21.06.1901

nie

8 m

7.000

10

Viersen

Nadrenia Pn.-Westfalia

23.06.1901

tak

18,22 m

30.000

11

Coburg

Bawaria

30.06.1901

tak

16 m

16.000

12

Hagen

Nadrenia Pn.-Westfalia

12.07.1901

tak

24 m

60.000

13

Mörchingen

Francja

25.08.1901

nie

7 m

3.000

14

Erfurt

Turyngia

01.09.1901

tak

22 m

35.000

15

Görlitz

Saksonia

18.10.1901

tak

13 m

20.000

16

Wittmar

Dolna Saksonia

20.10.1901

tak

24 m

40.000

17

Metz

Francja

01.04.1902

tak

13,5 m

15.000

18

Lüdenscheid

Nadrenia Pn.-Westfalia

11.05.1902

nie

17,5 m

25.000

19

Plauen

Saksonia

31.08.1902

tak

19,25 m

31.000

20

Ronneburg

Turyngia

31.08.1902

tak

21 m

35.000

21

Sargenroth

Nadrenia-Palatynat

31.08.1902

tak

17,5 m

13.300

22

Gera

Turyngia

02.09.1902

nie

20,5 m

30.000

23

Halle/Saale

Saksonia - Anhalt

24.09.1902

tak

15 m

31.000

24

Eisenach

Turyngia

19.10.1902

nie

18 m

20.000

25

Freiberg

Saksonia

29.10.1902

nie

10,5 m

7.500

26

Heidelberg

Bedenia Wirtembergia

19.01.1903

tak

15 m

20.000

27

Friedrichsruh

Schleswig-Holsztyn

21.06.1903

tak

19 m

65.000

28

Ansbach

Bawaria

02.09.1903

tak

12,7 m

18.000

29

Marburg

Hesja

21.06.1904

tak

18 m

17.000

30

Stuttgart

Baden -Wirtembergia

16.07.1904

tak

20 m

40.000

31

Kassel

Hesja

02.09.1904

tak

25,5 m

33.000

32

Hildesheim

Dolna Saksonia

01.04.1905

tak

20 m

44.000

33

Wschowa

Polska

25.06.1905

nie

12 m

11.000

34

Würzburg

Bawaria

02.07.1905

tak

15 m

19.000

35

Augsburg

Bawaria

03.09.1905

tak

20,5 m

50.000

36

Hanau

Hesja

03.09.1905

tak

18 m

28.000

37

Itzehoe

Schleswig-Holsztyn

18.10.1905

tak

18 m

35.000

38

Dresden-Räcknitz

Saksonia

23.06.1906

tak

23 m

45.000

39

Głogów

Polska

23.09.1906

nie

15 m

28.000

40

Sobótka

Polska

21.06.1907

tak

15 m

40.000

41

Idar-Oberstein

Nadrenia-Palatynat

01.09.1907

tak

15 m

17.000

42

Wuppertal

Nadrenia Pn.- Westfalia

19.10.1907

tak

22 m

40.000

43

Mysłowice

Polska

20.10.1907

nie

22 m

70.000

44

Tübingen

Badenia - Wirtembergia

07.12.1907

tak

16 m

23.000

45

Fürth

Bawaria

01.04.1908

nie

17,5 m

28.000

46

Weißenburg

Bawaria

24.06.1911

tak

12,65 m

14.500

47

Bad Berleburg

Nadrenia Pn.- Westfalia

24.09.1911

tak

6,1 m

???


Profesor Kreis zaprojektował również 11 innych Wież Bismarcka, które swą formą (przeważnie okrągłe) znacznie odbiegały od projektu „Zmierzch Bogów”. Wieże w Szczecinie i Jenie wzorowane były na grobowcu króla Gotów Teodoryka w Rawennie (Włochy).

1

As

Czechy

19.06.1904

tak

34 m

60.000 G-Kr.

2

Kyffhäuser

Turyngia

05.08.1906

tak

21 m

???

3

Radebeul

Saksonia

02.09.1907

tak

18 m

16.000

4

Wurzen

Saksonia

01.04.1909

tak

18 m

???

5

Jena

Turyngia

05.07.1909

tak

21 m

43.000

6

Hameln

Hesja

01.04.1910

tak

13,5 m

16.000

7

Ingelheim

Nadrenia-Palatynat

12.05.1912

tak

31 m

68.000

8

Rosengarten-Eh.

Dolna Saksonia

27.10.1912

nie

23 m

50.000

9

Szczecin

Polska

10.08.1921

tak

25 m

200.000

10

Bad Kissingen

Bawaria

02.12.1926

tak

14 m

50.000

11

Ballenstedt

Saksonia - Anhalt

20.05.1931

tak

11 m

???


Zdjęcia w lewej kolumnie (od góry do dołu)

Wilhelma Kreisa (zdjecie ok.1920)
Popiersie Wilhelma Kreisa (Tonhalle Düsseldorf, Zdjęcie: Jörg Bielefeld, Remscheid, 2013)
Restauracja nad Renem/Nadreńskie tarasy GESOLEI Düsseldorf, zdjęcie historyczne z ok.1926
Wilhelm Marx House Düsseldorf, widokówka z 1930
Tabliczka z nazwą ulicy Wilhelm-Kreis-Straße w Düsseldorfie, (zdjęcie: Jörg Bielefeld, Remscheid, 2013)
Popiersie Wilhelma Kreisa (autor rzeźby: Arno Breker), zdjęcie historyczne
Pomnik Burszostwa (Burschenschaftsdenkmal) Eisenach, motyw z 1905
Stempel Architekta Wilhelma Kreisa, Drezno, motyw historyczny
Dom towarowy Althof w Essen, zdjęcie historyczne z 1912


Tłumaczenie na język polski – Marek Mosoń, Wrocław